Eerst een voorbehoud

De voorbeelden hierboven zijn bedoeld om het onderwerp te schetsen, niet als bewezen patronen. Het meeste onderzoek hieronder gaat bovendien over korte keuzes in experimenten, vaak met studenten, en soms over verzonnen situaties. Dat levert aanwijzingen op over hoe mensen kunnen redeneren, maar geen uitspraak over hoe jij over een concreet verzoek zou moeten denken.

Het gevoel kun je al vooraf verwachten

Onderzoekers Erlandsson, Jungstrand en Västfjäll vroegen deelnemers zich in te leven in hulpsituaties en te beoordelen hoe schuldig ze zich zouden voelen als ze niet zouden helpen. In vier studies verwachtten mensen méér schuld naarmate ze zich verantwoordelijker voelden, bijvoorbeeld doordat ze iets hadden beloofd of doordat de hulpbehoevende dichtbij stond. Het verwachte positieve gevoel van helpen (het "warme" gevoel) volgde dat patroon niet: dat bleef gelijk of was juist groter in situaties met weinig verantwoordelijkheid.

Dit zijn experimentele bevindingen uit hypothetische scenario's, met zelfgerapporteerde verwachte gevoelens, vooral van Zweedse studenten. De uitleg is een interpretatie van de auteurs: schuld hangt vooral samen met het gevoel een verantwoordelijkheid niet na te komen. Dat kan helpen verklaren waarom twee mensen dezelfde situatie anders ervaren: ze leggen de verantwoordelijkheid op een andere plek. Het zegt niets over wie gelijk heeft.

Soms liever niet precies weten

In een klassiek experiment van Dana, Weber en Kuang konden deelnemers kiezen tussen een eerlijke verdeling van geld en een verdeling die henzelf iets meer opleverde. Als duidelijk was wat hun keuze voor de ander betekende, koos ongeveer driekwart (14 van de 19) de eerlijke optie. Als de gevolgen onduidelijk bleven maar deelnemers ze konden opzoeken, deed in een van de varianten de helft dat niet, en van die groep koos iedereen (8 van 8) de optie met het hoogste bedrag voor zichzelf. De auteurs lezen dat als een wens om "niet egoïstisch te lijken", voor zichzelf of voor anderen. Het was een kleine studie met geldbedragen van een paar dollar.

Een veel grotere, vooraf geregistreerde studie liet een verwant patroon zien. Vu en collega's (N = 3.671) lieten deelnemers geven aan een kind in nood, met een keuze die hen weinig kostte: 10 pence om de gift van het kind met 40 pence te verhogen. Als onduidelijk bleef wat hun keuze deed, gaven mensen minder dan als het helder was. De onderzoekers hadden vooraf verwacht dat dit vooral zou gelden bij een kind dat als persoon werd voorgesteld, maar een significant samenspel tussen die twee vonden ze niet: een kind dat als persoon werd voorgesteld kreeg niet meer dan een anoniem kind, en het effect van onduidelijkheid hing er niet van af. In een exploratieve analyse gaf wie er zelf voor koos de onduidelijkheid weg te nemen, meer. De auteurs lezen dat als aanwijzing dat sommigen "toegeven" om schuld te vermijden. Of dit geld ook echt werd uitbetaald, hebben wij niet kunnen vaststellen; de lage kosten van het geven zijn ook een beperking.

Ook de schaamte-vraag is onderzocht. Molho en collega's (2025) onderzochten met bijna 8.000 deelnemers in 20 landen twee zaken in geldverdeelspelletjes: informatie over gevolgen en de aanwezigheid van kijkers. Informatie over de gevolgen van een keuze leidde tot meer vrijgevigheid dan de mogelijkheid die informatie te vermijden, en wie sneller schuld voelde, reageerde sterker op die informatie. Dat anderen mee konden kijken, had nauwelijks effect. Schuld over een concrete keuze en schaamte over gezien worden lijken hier dus iets anders te doen, al gaat het om verdeelspelletjes en niet om donaties aan goede doelen.

Een reden vinden om niet te geven

Soms helpt een excuus. In het laboratoriumexperiment van Exley (met echt geld; 100 studenten, 57 in de hoofdanalyse) waardeerden deelnemers risicovolle en zekere uitkomsten, voor zichzelf en voor het Rode Kruis. Zonder keuze tussen zichzelf en het goede doel reageerden ze op risico vrijwel gelijk. Zodra geven iets kostte, werden ze voorzichtiger over het goede doel dan over zichzelf. De auteur leest dat als gebruik van risico als excuus om minder te geven. Het is een kleine studentenstudie, en een excuus hoeft niet te betekenen dat iemand zich schuldig voelt: de studie meet dat niet.

Wat gemeten is

  • Verwachte schuld stijgt met gevoelde verantwoordelijkheid (hypothetisch)
  • Bij onduidelijke gevolgen wordt vaker minder gegeven
  • Bij duidelijke gevolgen wordt meer gegeven

Wat een interpretatie is

  • Dat mensen schuld willen vermijden of hun zelfbeeld willen beschermen
  • Dat een excuus samenhangt met schuldgevoel
  • Dat iemand "genoeg" heeft gedaan

"Ik geef al aan een paar organisaties"

Wie al heeft gegeven, kan zich vrijer voelen om daarna nee te zeggen. Dat heet moral licensing. Een meta-analyse van Blanken, Van de Ven en Zeelenberg bundelde 91 studies (7.397 deelnemers) en vond gemiddeld een klein tot matig effect (d = 0,31): wie eerst iets moreels deed, gedroeg zich daarna iets minder moreel. In gepubliceerde studies was het effect groter dan in niet-gepubliceerde, dus de schatting kan te hoog zijn. Het ging om allerlei gedrag, en niet specifiek om doneren, dus het zegt niet hoe jij met je eigen gift omgaat. Het onderzoek zegt ook niet wat "genoeg" is.

Wat we niet vonden

Voor het begrip compassion fatigue (uitputting door voortdurend meeleven) vonden we in de gecontroleerde bronnen geen onderzoek bij gewone donateurs dat het aantoont, dus we gebruiken het hier niet. Ook zeggen de onderzoeken niet dat schuldgevoel nodig is om goed te geven, of dat het mensen op de lange termijn vaker laat geven. Eén enquêtestudie naar liefdadigheidsadvertenties vond dat opgeroepen schuld samenhing met de intentie om te doneren, en dat wie een advertentie als manipulatief zag, minder schuld voelde (Hibbert e.a.). Dat is een samenhang en geen bewijs van oorzaak en gevolg.

Wat je hiermee kunt

Niet iedereen voelt schuld bij nee zeggen, en wie dat wel doet, hoeft zich daar niet voor te schamen. Wat het onderzoek laat zien, is dat zulke gevoelens meebewegen met hoe verantwoordelijk je je voelt, en met hoeveel je weet over wat je keuze doet. Dat maakt ze begrijpelijk, maar niet automatisch juist: een gevoel van schuld zegt iets over hoe jij een situatie ziet, niet per se over wat je verschuldigd bent. Je kunt betrokken zijn bij een maatschappelijk probleem zonder op ieder verzoek in te gaan. Dat is een mogelijke lezing van de bevindingen, geen uitkomst van een experiment. Je mag zelf bepalen waar jouw verantwoordelijkheid ligt, en wat je aan wie geeft.

Bronnen

  • Erlandsson, A., Jungstrand, A.Å. & Västfjäll, D. (2016). Anticipated guilt for not helping and anticipated warm glow for helping are differently impacted by personal responsibility to help. Frontiers in Psychology, 7, 1475. doi.org
  • Dana, J., Weber, R.A. & Kuang, J.X. (2007). Exploiting moral wiggle room: experiments demonstrating an illusory preference for fairness. Economic Theory, 33, 67-80. doi.org
  • Vu, L., Molho, C., Soraperra, I., Fiedler, S. & Shalvi, S. (2024). Giving (in) to help an identified person. Journal of Experimental Social Psychology, 110, 104557. doi.org
  • Molho, C., Soraperra, I., Schulz, J. & Shalvi, S. (2025). Guilt drives prosociality across 20 countries. Nature Human Behaviour, 9, 2199-2211. doi.org
  • Exley, C.L. (2016). Excusing Selfishness in Charitable Giving: The Role of Risk. Review of Economic Studies, 83(2), 587-628. doi.org
  • Blanken, I., van de Ven, N. & Zeelenberg, M. (2015). A meta-analytic review of moral licensing. Personality and Social Psychology Bulletin, 41(4), 540-558. doi.org
  • Hibbert, S.A., Smith, A., Davies, A. & Ireland, F. (2007). Guilt appeals: Persuasion knowledge and charitable giving. Psychology & Marketing, 24(8), 723-742. doi.org